Echt kijken (hoe) doe jij dat?

    Samen met kinderen naar kunst kijken biedt, naast allerlei aanknopingspunten voor lesstof, ook veel directe leerervaringen. Benoemen wat je ziet en hoe je interpreteert, is een bewustwordingsproces. En iedereen kan het leren.

    Kunstkijken: kinderen laten benoemen wat ze zien op (bijvoorbeeld) een schilderij en welke betekenis ze daaraan ontlenen. Het is goed voor hun taal-, spreek-, luister- en uitdrukkingsvaardigheid. Het draagt bij aan het verbreden van hun referentiekader en je brengt ze liefde bij voor kunst. Maar de leerervaring gaat verder.
     
    Helder denken
    Kinderen leren vertrouwen op hun eigen waarnemingen: die kunnen niet ‘fout’ zijn als je over een kunstwerk praat. Adelijn van Huis is kunstenaar en oprichter van de Stichting Kijkvaardigheid. Zij benadrukt het belang van kunstkijken en hoe je dat met kinderen kunt doen: 'Goed kijken is een voorwaarde voor helder denken', aldus Adelijn. ‘Wanneer je op een open manier kijkt, gaat dat vanzelf over in een open manier van denken. Daarin leer je vertrouwen op je eigen waarnemingen.'
     
    Een ander perspectief
    Door samen met kleuters naar kunst te kijken, rek je de spanningsboog van hun concentratie op. Ze worden telkens opnieuw uitgedaagd om te blijven kijken; om verder te kijken. Een goede begeleider prikkelt elke keer de nieuwsgierigheid van kinderen, en boort daarin de verschillende ‘lagen’ in een kunstwerk aan. De vraag ‘wat zie je’, kan feitelijk eindeloos opnieuw gesteld worden. Met wat oudere kinderen kun je tijdens het kijken voortbouwen op elkaars mening. En dat is niet: ieder zonder meer zijn eigen zegje laten doen. Het is: elkaar werkelijk horen en telkens helemaal meegaan in het perspectief van de ander. En vervolgens daar een ander standpunt náást leggen. In dat soort samen kijken, wordt de basis gelegd voor empathie en begrip voor alles wat anders is. Dat is een wezenlijk verschil met een kringgesprek over het weekend dat kinderen individueel beleefd hebben.
     
    De leerkracht faciliteert
    Maar hoe doe je dat dan: naar (schilder)kunst kijken met kinderen? Eigenlijk is het heel eenvoudig. Je stelt vragen: Wat gebeurt er op de afbeelding? Waaraan zie je dat? Wat gebeurt er nog meer? Je rol is vooral faciliterend. Je bepaalt niet het precieze verloop van een gesprek. Je luistert, legt verbanden, vat samen en vraagt door. Je vragen zijn erop gericht om de kinderen heel nauwkeurig te doen observeren, formuleren, en onderbouwen wat ze zien. Je legt de basis voor een omgeving waarin iedereen zich welkom voelt om te spreken – en ‘fouten’ te maken. Je geeft aan dat je het kind gehoord hebt en honoreert wat het zegt. En ondertussen breng je gesprek telkens terug naar het beeld.
    De drie bovenstaande vragen zijn de basisvragen die ten grondslag liggen aan de ‘Visual Thinking Strategies’. Dit is een methode die oorspronkelijk werd ontwikkeld om mensen esthetisch begrip bij te brengen. Kinderen kijken in een groep naar een kunstwerk en vertellen elkaar wat ze zien aan de hand van concrete vragen van de begeleider. Het mooie van de methode is dat iedereen, ongeacht intelligentie en (culturele) achtergrond, kan deelnemen. Kunst wordt daarmee toegankelijk en behapbaar voor alle kinderen. Tegelijkertijd stimuleert het het kritisch-analytisch denken en geeft het kinderen zelfvertrouwen.
     
    Kijken is ontdekken
    Als je voor de klas staat (en anders ook), vergeet dan niet af en toe ook het kind in jezelf aan te spreken. Ga eens met een paar collega’s naar een museum. Kies één werk uit, en neem met elkaar een kwartier om het te bekijken. Laat je neiging om de bordjes met tekst en uitleg te lezen even liggen en bekijk eerst helemaal de afbeelding. Wat zou de boodschap van het werk kunnen zijn? Wat betekent het? Waarom heeft de schilder ervoor gekozen om dit of dat detail precies zo op het doek te zetten? Volg je nieuwsgierigheid!

    Misschien zie je iets dat je niet meteen kunt duiden: zagen honden er in die tijd echt zo uit? En wat is dat voor een nest op het dak? Zit daar een ooievaar in? Kijk naar details. Zoek opmerkelijkheden. Neem de tijd. En neem elke vraag die in je opkomt serieus. Waarom zijn de gezichten van de geestelijken wazig? Was dat al zo of zijn ze aangetast tijdens de beeldenstorm? Om te kijken naar kunst heb je geen specifieke voorkennis nodig. Wel heel handig: een open geest en het verlangen om je te verbinden met iets nieuws.
     
    Je eigen beeldenvoorraad
    Een mooie voorraad afbeeldingen vind je in De Rijksstudio: het online instrument van het Rijksmuseum met digitale afbeeldingen van 150.000 meesterwerken en allerlei mogelijkheden om daarmee aan de slag te gaan. Zo kun je bijvoorbeeld diep in de details van een schilderij duiken: vergelijk de penseelstreken van Rembrandt met de streken van een tijdgenoot. Of maak je eigen thematentoonstelling, bijvoorbeeld voor bij een les over een bepaald onderwerp. Met een paar muisklikken maak je een verzameling (uitsneden van) afbeeldingen van – noem eens wat – schoenen door de eeuwen heen. Adelijn van Huis heeft in de Rijksstudio een aantal werken bij elkaar gezet die je met de klas kunt bekijken. Gesorteerd op verschillende thema’s (mens en dier; groepsportret; spel) en op groep (kleuters; middenbouw, bovenbouw).